Роўна два дзесяцігоддзі таму ў Беларусі прайшлі прэзідэнцкія выбары, якія скончыліся маштабнымі пратэстамі на Кастрычніцкай плошчы ў Мінску. Тыя сакавіцкія падзеі ўвайшлі ў найноўшую гісторыю як «Плошча-2006». Упершыню апаненты ўлады адважыліся на кругласутачнае супрацьстаянне, разбіўшы лагер проста ў цэнтры заснежанага Мінска. Адной з першых, хто прынёс намёт, была нядаўняя выпускніца журфака БДУ Дар’я Кастэнка. Расказваем яе гісторыю: ад страху да дзесяці сутак арышту, напісання кнігі і некалькіх вымушаных эміграцый.
Палітычны крызіс 2006 года пачаў наспяваць задоўга да дня галасавання. На фоне вулічных рэвалюцый у суседніх краінах беларуская наменклатура сур’ёзна баялася страты кантролю. Апазіцыя не змагла вылучыць адзінага кандыдата: дэмакратычныя сілы прадстаўляў Аляксандр Мілінкевіч. Яшчэ адным незалежным кандыдатам быў экс-рэктар БДУ Аляксандр Казулін. Улады адказалі жорсткімі рэпрэсіямі: затрыманнямі актывістаў ініцыятывы «Партнёрства», запалохваннем праз дзяржаўнае ТБ аповедамі пра «дохлых пацукоў у водаправодзе» і масавым згонам электарату на датэрміновыя ўчасткі. Увечары 19 сакавіка, калі ЦВК абвясціў пра перамогу Лукашэнкі з вынікам 83%, абураныя грамадзяне выйшлі на Кастрычніцкую плошчу. На піку там сабралася да 30 тысяч нязгодных.
Да вясны 2006 года Дар’я Кастэнка, ураджэнка Крыма, якая вырасла на беларускім Палессі, зусім не цікавілася вулічнымі пратэстамі. Яна паспяхова скончыла ўніверсітэт, працавала на дзвюх працах і жыла звычайным жыццём маладой мінчанкі. Аднак палітычная рэальнасць паступова прымушала задумацца над тым, што адбываецца вакол.
— Я не была палітычнай актывісткай, хоць яшчэ з пачатку нулявых выдатна разумела: дзейны рэжым мне зусім не падабаецца. Падчас выбараў 2001 года я жыла ў студэнцкім інтэрнаце, адміністрацыя якога актыўна зганяла студэнтаў на датэрміновае галасаванне. У мяне як у разумнага чалавека адразу ўзнікла лагічнае пытанне: навошта прымушаць, калі вас і так падтрымлівае большасць? Пачала думаць, чытаць і зразумела, што ўсё не так, як нам кажуць па тэлевізары, — успамінае Дар’я падзеі, якія сфармавалі яе грамадзянскую пазіцыю.
Закрыццё знакамітага Ліцэя імя Якуба Коласа дадало перакананням Дар'і ўпэўненасці ў тым, што сістэма метадычна знішчае ўсё жывое. Калі апазіцыйныя лідары заклікалі прыхільнікаў сабрацца пасля выбараў каля Палаца прафсаюзаў у Мінску ўвечары 19 сакавіка 2006-га, дзяўчына вырашыла далучыцца да мітынгоўцаў.
— Выходзіць у цэнтр Мінска было неймаверна страшна, — прызнаецца Дар’я. — На той момант у мяне цалкам адсутнічаў досвед сур’ёзнага актывізму або вулічнага супрацьстаяння. Я адчувала сябе абсалютна звычайнай дзяўчынай з інтэлігентнага натоўпу, якая шалёна баіцца трапіць пад міліцэйскія дубінкі. Але менавіта пераадоленне ўласнага страху дагэтуль успамінаецца як неверагодны скачок з парашутам ці палёт на тарзанцы.
Снежны вечар першага дня пратэстаў скончыўся мірна: сілавікі не наважыліся атакаваць прысутных. Кандыдат у прэзідэнты Аляксандр Мілінкевіч заклікаў разыходзіцца і вярнуцца на наступны дзень. Менавіта 20 сакавіка акцыя набыла зусім новы фармат.
— У нашай кампаніі сабраліся ў асноўным маладыя людзі студэнцкага ці нядаўняга выпускнога ўзросту. Мы адчувалі велізарнае натхненне ад украінскага Майдану, бо я актыўна камунікавала з сябрамі з Кіева, — працягвае Дар’я. — Мы ўзялі паходны рыштунак і проста пайшлі ў цэнтр Мінска. Спачатку тое, што адбывалася, не ўспрымалася як нешта вельмі сур’ёзнае, хоць унутры сядзела глыбокая трывога. Кіраўнік КДБ публічна абяцаў саджаць удзельнікаў акцый па жорсткім артыкуле за «тэрарызм». Нягледзячы на пагрозы, мы вырашылі паспрабаваць хоць неяк змяніць сітуацыю. Як толькі разгарнулі першыя намёты, на нас раптам накінуліся невядомыя ў цывільным. Нехта моцна ўдарыў мяне ў спіну, я адляцела ўбок, а ўсю нашаю маёмасць, уключаючы мой асабісты намёт, гэтыя ціхары імгненна скралі.
Але на месца скрадзеных намётаў тут жа прынеслі новыя. Вакол стыхійнага лагера хутка вырасла жывая сцяна абаронцаў. Людзі браліся пад рукі, утвараючы счэпку. Пра атмасферу тых марозных сакавіцкіх начэй Дар’я пазней падрабязна напіша ў сваёй кнізе «Сакавіцкія дзённікі»:
«Правакатараў, гэбэшнікаў у цывільным было шмат, страшна шмат. Яны чародкамі стаялі вакол. А некаторыя чаплялі на сябе нашыя значкі „За свабоду“ і спрабавалі цішком уліцца ў ачапленне. І вось за гэтай жывой сцяной — ачапленнем — мы разбілі свае намёты. Выразна памятаю момант, калі я стаяла ў ачапленні, вагалася, ці ісці ўнутр, і мяне паклікала Светка, мая сяброўка, якая ўжо працавала там».
Студэнты, пенсіянеры, інтэлігенцыя суткамі стаялі на марозе. Мінчукі неслі пратэстоўцам ежу, гарачую гарбату і цёплыя рэчы, рызыкуючы быць затрыманымі на подступах да лакацыі.
Ноч на 24 сакавіка стала апошняй для намётавага мястэчка. Сілавікі сцягнулі да Кастрычніцкай плошчы камунальную тэхніку і аўтазакі. Пратэстоўцаў узялі ў шчыльнае кальцо і пачалі метадычна выхопліваць са счэпкі. Дар’ю затрымалі адной з першых. Далей быў суд і прысуд.
— Мне прысудзілі дзесяць дзён адміністрацыйнага арышту, якія давялося адбываць у ізалятары на вуліцы Скарыны. На той момант гэтая ўстанова вылучалася самымі агіднымі бытавымі ўмовамі ва ўсёй пенітэнцыярнай сістэме. Унутры стаяў жудасны холад, цалкам адсутнічалі ложкі, нары ці нават звычайныя паліцы. Замест мэблі — велізарны драўляны памост, які візуальна нагадваў сцэну ў вясковым клубе і на голых дошках якога мы спрабавалі спаць, — успамінае гераіня. — Аднак псіхалагічная абстаноўка аказалася цалкам ніштаватай, бо камеру запоўнілі выключна затрыманыя па палітычных матывах. Мясцовыя наглядчыкі прывыклі працаваць з дробнымі хуліганамі і зусім разгубіліся, убачыўшы інтэлігентных арыштантак. Яны проста не разумелі таго, што адбываецца, і не ведалі, як правільна рэагаваць на прысутнасць дзясяткаў маладых жанчын з вышэйшай адукацыяй.
Па цяперашніх мерках наступствы для большасці ўдзельнікаў «Плошчы-2006» аказаліся надзіва мяккімі. Эпоха масавых звальненняў і татальнага бесперапыннага пераследу за ўдзел у вулічных пратэстах яшчэ не надышла.
— Дзіўна, але арышт ніяк не нашкодзіў маёй прафесійнай кар’еры. Таталітарная машына ў тыя гады яшчэ не паспела канчаткова забетанаваць усе сферы жыцця, — успамінае Дар’я рэакцыю працадаўцаў на яе затрыманне. — Кіраўніцтва на абедзвюх маіх працах выбрала тактыку пасіўнага супраціву аўтарытарнаму рэжыму: начальства свядома закрыла вочы на маю адсутнасць, зрабіўшы выгляд, нібыта абсалютна нічога незаконнага не здарылася. Калегі ўсяляк дэманстравалі салідарнасць: прыносілі мне добрую каўбасу, спрабавалі сабраць матэрыяльную дапамогу. Грошы я катэгарычна адмовілася браць, а вось прадукты прыняла з велізарнай удзячнасцю. Больш за тое, калегі арганізавалі візіт да прыватнага доктара, які прызначыў курс антыбіётыкаў для лячэння заробленага ў ізалятары жудаснага бранхіту.
Акрыяўшы ад хваробы, Дар’я апублікавала тыя самыя «Сакавіцкія дзённікі» — «жудасна наіўную, але памежна шчырую кнігу» (паводле вызначэння самой аўтаркі), якая хутка разышлася па інтэрнэце. Жыццё вярнулася ў звыклае рэчышча. Дар’я працягвала працаваць у медыя, а з 2009 да 2014 года была ўдзельніцай беларускай версіі тэлевізійнага клуба «Што? Дзе? Калі?». Выступаючы за каманду Сяргея Буяна, яна правяла 24 гульні, дала 35 правільных адказаў і сем разоў прызнавалася найлепшым знаўцам.
Але палітыка зноў дагнала яе. Перабраўшыся працаваць галоўнай рэдактаркай тэхналагічнага сайта ў Маскву, Кастэнка сутыкнулася з новай, нашмат страшнейшай пагрозай. Як яна сама ўспамінае ў аўтабіяграфічным пасце ў Facebook:
«Я шчыра ненавіджу любыя формы дыктатуры і пры найменшай магчымасці імкнуся ставіць палкі ў колы аўтарытарным машынам. Яшчэ пасля мінскіх падзей усвядоміла страшную рэч: з усходняга напрамку на нашыя землі насоўваецца густая цемра ў выглядзе расійскага імперскага шавінізму. Доўгі час заставалася сапраўднай алармісткай адносна суседняй краіны і персанальна пуцінскага рэжыму, пастаянна папярэджваючы навакольных пра небяспеку. Сёння панікаваць бессэнсоўна, бо крывавая рэальнасць шматкроць перасягнула самыя песімістычныя страхі. Менавіта таму зімой 2014 года мы з будучым мужам выправіліся ў Кіеў, каб асабіста падтрымаць украінскі народ на барыкадах, дзе заспелі ўцёкі Януковіча».
Пасля анексіі Крыма заставацца ў Расіі стала маральна невыносна. У канцы 2014 года Дар’я разам з мужам-адэсітам рэпатрыявалася ў Ізраіль. Там журналістка змяніла прозвішча на Гершберг і працягнула прафесійную дзейнасць, уладкаваўшыся ў буйное выданне «Дэталі». Яе спецыялізацыяй сталі высокія тэхналогіі, эканоміка і лазерныя сістэмы СПА, так актуальныя для Блізкага Усходу.
Калі ў жніўні 2020 года сотні тысяч беларусаў выйшлі супраць сфальсіфікаваных вынікаў галасавання, ветэранка намётавага мястэчка знаходзілася за тысячы кіламетраў ад радзімы.
— Назіраючы за беспрэцэдэнтнымі маршамі 2020-га з Ізраіля, я адчувала каласальны гонар за суайчыннікаў. На вялікі жаль, прыляцець у Мінск не дазволіў жорсткі каранавірусны каранцін, які закрыў межы. Шчыра лічу, што грамадзяне, якія выйшлі тады на праспекты, аказаліся непараўнальна круцейшыя за нашае пакалення ўзору нулявых гадоў. Дэманстранты новай хвалі прадэманстравалі неймаверную мужнасць, нечуваную адвагу і фенаменальную стойкасць перад тварам узброеных карнікаў. Маё сэрца перапаўняе глыбокая павага да кожнага ўдзельніка тых мірных шэсцяў, — прызнаецца Дар’я.
Падзеі сакавіка 2006 года засталіся для журналісткі адным з найважнейшых этапаў фармавання асобы. Яна прызнаецца, што менавіта пераадоленне ўласнага страху перад рэпрэсіўнай машынай і ночы, праведзеныя ў атачэнні спецназа, сталі неацэнным, хоць і экстрэмальным, досведам.
«Пераадоленне таго вельмі моцнага страху стала ўзрушальным і важным жыццёвым досведам для мяне. Калі я заходзіла за жывое ачапленне намётавага мястэчка на Кастрычніцкай плошчы, адчувала сябе сярод сваіх. Потым стаяла там такую доўгую, цяжкую, халодную, марозную ноч. Пачынаецца світанак, і я разумею, што мы прастаялі, пратрымаліся яшчэ адну ноч. Потым, цягам гэтых 20 гадоў, у мяне было шмат падзей і эмоцый. Але тыя перажыванні былі аднымі з найлепшых у маім жыцці», — прызнаецца Дар’я.
Чытайце таксама
Поблагодарить за статью